Εισαγωγή
Η δυνατότητα υιοθεσίας τέκνου από ομόφυλο ζευγάρι δεν θεσπίστηκε με αυτοτελή νομοθετική ρύθμιση. Αποτέλεσε συνέπεια της εξομοίωσης του πολιτικού γάμου, την οποία εισήγαγε ο ν. 5089/2024. Από τη στιγμή που δύο πρόσωπα του ίδιου φύλου μπορούν να τελέσουν νόμιμο γάμο, εφαρμόζονται και σε αυτά οι διατάξεις του Αστικού Κώδικα που αφορούν την υιοθεσία των συζύγων.Η επισήμανση αυτή έχει ιδιαίτερη πρακτική σημασία διότι γενικά υπάρχει η εντύπωση ότι ισχύει κάποια ειδική διαδικασία για τα ομόφυλα ζευγάρια. Στην πραγματικότητα όμως τυγχάνουν εφαρμογής οι ίδιες διατάξεις και ισχύουν οι ίδιες προϋποθέσεις, ανεξάρτητα από το φύλο των συζύγων.
Η μεταβολή που επέφερε ο ν. 5089/2024
Με τον ν. 5089/2024 αναγνωρίστηκε η δυνατότητα τέλεσης πολιτικού γάμου μεταξύ προσώπων του ίδιου φύλου και, συνακόλουθα, η πλήρης εξομοίωση των συζύγων ως προς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τον γάμο.Οι διατάξεις των άρθρων 1542 επ. του Αστικού Κώδικα αναφέρονται στους «συζύγους», χωρίς να κάνουν διάκριση ως προς το φύλο τους. Επομένως, μετά την άρση του κωλύματος τέλεσης γάμου, κατέστη δυνατή και η εφαρμογή των διατάξεων περί υιοθεσίας στα ομόφυλα έγγαμα ζευγάρια.Πρέπει, ωστόσο, να επισημανθεί μία σημαντική διάκριση. Η εξομοίωση αφορά αποκλειστικά τον γάμο και όχι το σύμφωνο συμβίωσης. Συνεπώς, πρόσωπα που έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης εξακολουθούν να μην μπορούν να προχωρήσουν σε κοινή υιοθεσία. Εάν επιθυμούν να αποκτήσουν το σχετικό δικαίωμα, απαιτείται προηγουμένως η τέλεση γάμου.
Κοινή υιοθεσία από ομόφυλο ζευγάρι.
Δύο πρόσωπα που έχουν τελέσει νόμιμο πολιτικό γάμο μπορούν να υποβάλουν κοινή αίτηση υιοθεσίας, όπως ακριβώς συμβαίνει και με κάθε άλλο έγγαμο ζευγάρι.Το δικαστήριο δεν εξετάζει τον σεξουαλικό προσανατολισμό των αιτούντων. Ελέγχει αποκλειστικά εάν πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις, όπως η συμπλήρωση του τριακοστού έτους της ηλικίας, η προβλεπόμενη διαφορά ηλικίας μεταξύ θετού γονέα και τέκνου και η καταλληλότητα των υποψηφίων γονέων.Για τον σκοπό αυτό διενεργείται κοινωνική έρευνα από την αρμόδια κοινωνική υπηρεσία, ενώ αξιολογούνται η προσωπικότητα των αιτούντων, η σταθερότητα της οικογενειακής τους ζωής, οι συνθήκες διαβίωσης, η κατάσταση της υγείας τους και η δυνατότητά τους να ανταποκριθούν στις ανάγκες ενός παιδιού.Σε κάθε περίπτωση, το μοναδικό κριτήριο παραμένει το συμφέρον του ανηλίκου.
Υιοθεσία του τέκνου του συζύγου
Αυτό που συμβαίνει συνήθως στην πράξη, δηλαδή η πιο συνήθης περίπτωση αφορά την υιοθεσία του τέκνου του ενός συζύγου από τον άλλον.Το ζήτημα ανακύπτει ιδίως όταν το παιδί έχει γεννηθεί πριν από τον γάμο, προέρχεται από προηγούμενη σχέση ή έχει αποκτηθεί με ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και μόνο ο ένας από τους δύο συζύγους έχει αναγνωριστεί ως γονέας.Στις περιπτώσεις αυτές, η υιοθεσία αποτελεί το μέσο με το οποίο ο μη βιολογικός ή μη νομικά αναγνωρισμένος γονέας αναγνωρίζεται πλέον πλήρως, εξασφαλίζοντας τη νομική προστασία του παιδιού σε κάθε μελλοντικό ενδεχόμενο, όπως διάσταση, διαζύγιο ή θάνατος του άλλου γονέα.Η διαδικασία είναι συνήθως απλούστερη από εκείνη της κοινής υιοθεσίας, χωρίς όμως να είναι αυτοματοποιημένη. Απαιτείται πάντοτε δικαστική απόφαση και η συνδρομή όλων των νόμιμων προϋποθέσεων.Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι, σε αντίθεση με τη γενική μορφή της υιοθεσίας, στην υιοθεσία του τέκνου του συζύγου δεν διακόπτεται ο νομικός δεσμός του παιδιού με τον φυσικό του γονέα. Το παιδί δεν αποκόπτεται από τον βιολογικό του γονέα αλλά αποκτά έναν δεύτερο.
Οι έννομες συνέπειες της διαδικασίας.
Με την τελεσιδικία της δικαστικής απόφασης, το θετό τέκνο εντάσσεται πλήρως στην οικογένεια του θετού γονέα και εξομοιώνεται με τέκνο γεννημένο σε γάμο.Ο θετός γονέας ασκεί τη γονική μέριμνα και δημιουργούνται πλήρη κληρονομικά δικαιώματα μεταξύ γονέα, τέκνου και συγγενών.Η σημασία της υιοθεσίας είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς καμία ιδιωτική συμφωνία ή συμβολαιογραφική πράξη δεν μπορεί να δημιουργήσει σχέση συγγένειας. Για τον λόγο αυτό, ακόμη και σε περίπτωση μεταγενέστερου διαζυγίου, ο θετός γονέας εξακολουθεί να είναι γονέας με όλα τα σχετικά δικαιώματα και υποχρεώσεις.
Η δικαστική διαδικασία.
Στην κοινή υιοθεσία, οι υποψήφιοι θετοί γονείς εγγράφονται στο Εθνικό Μητρώο Υποψήφιων Θετών Γονέων, αξιολογούνται από την αρμόδια κοινωνική υπηρεσία και, μετά την ολοκλήρωση της προβλεπόμενης διαδικασίας, η υπόθεση εισάγεται ενώπιον του αρμόδιου Μονομελούς Πρωτοδικείου κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας.Στην υιοθεσία του τέκνου του συζύγου, η αίτηση υποβάλλεται απευθείας στο δικαστήριο και συνοδεύεται από τις απαιτούμενες κατά νόμο συναινέσεις. Εφόσον το τέκνο έχει συμπληρώσει το δωδέκατο έτος της ηλικίας του, απαιτείται και η δική του συναίνεση, η οποία παρέχεται αυτοπροσώπως ενώπιον του δικαστηρίου.Και στις δύο περιπτώσεις, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει κοινωνική έρευνα, προκειμένου να διαπιστώσει ότι η υιοθεσία εξυπηρετεί πράγματι το συμφέρον του παιδιού.Στην πράξη, ο συνολικός χρόνος ολοκλήρωσης της διαδικασίας εξαρτάται κυρίως από τον χρόνο διενέργειας της κοινωνικής έρευνας και λιγότερο από τον χρόνο προσδιορισμού της δικασίμου.
Συμπέρασμα
Η υιοθεσία τέκνου από ομόφυλο ζευγάρι δεν αποτελεί έναν νέο ή ιδιαίτερο θεσμό. Πρόκειται για εφαρμογή των γενικών διατάξεων του Αστικού Κώδικα μετά την αναγνώριση του δικαιώματος γάμου στα ομόφυλα ζευγάρια με τον ν. 5089/2024.Οι προϋποθέσεις και η διαδικασία είναι ακριβώς οι ίδιοι με εκείνους που εφαρμόζονται σε κάθε έγγαμο ζευγάρι. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η υιοθεσία χορηγείται αυτομάτως. Κάθε υπόθεση εξετάζεται εξατομικευμένα και το δικαστήριο αποφασίζει αποκλειστικά με γνώμονα το βέλτιστο συμφέρον του ανηλίκου.