Την ερώτηση αυτή την ακούμε σχεδόν κάθε εβδομάδα στο γραφείο, συνήθως με την ίδια κουρασμένη φωνή: «Στρέφει το παιδί εναντίον μου. Δεν είναι αδίκημα αυτό;»
Αυτοτελές αδίκημα δεν υπάρχει
Ο Ποινικός Κώδικας δεν γνωρίζει αδίκημα με το όνομα «γονική αποξένωση». Ο γονέας που μιλά υποτιμητικά για τον άλλον ή φορτώνει το παιδί με ενοχές δεν διώκεται ποινικά αυτοτελώς γι' αυτό. Ο ίδιος ο όρος, άλλωστε, παραμένει επιστημονικά αμφιλεγόμενος, και ο νομοθέτης απέφυγε συνειδητά να τον υιοθετήσει ως διάγνωση.
Το ποινικό δίκαιο ενεργοποιείται μόνο όταν η συμπεριφορά πληροί την υπόσταση συγκεκριμένου αδικήματος, όπως αυτό ορίζεται στον Ποινικό Κώδικα. Το άρθρο 169Α ΠΚ τιμωρεί όποιον δεν συμμορφώνεται σε προσωρινή διαταγή, δικαστική απόφαση ή εισαγγελική διάταξη που αφορά, μεταξύ άλλων, την άσκηση της γονικής μέριμνας και την επικοινωνία με το τέκνο. Με απλά λόγια, ποινικά κολάσιμη δεν είναι η αποξένωση ως ψυχολογική διεργασία, αλλά η παρεμπόδιση της επικοινωνίας που έχει ήδη ρυθμιστεί.
Η ουσιαστική προστασία βρίσκεται στον Αστικό Κώδικα
Η εμπειρία, αλλά και η νομολογία, δείχνουν ότι η τακτική της αποξένωσης κρίνεται κατά κύριο λόγο στο πολιτικό δικαστήριο, το οποίο ρυθμίζει την άσκηση της γονικής μέριμνας, την επιμέλεια και την επικοινωνία των γονέων με τα τέκνα. Μετά τον ν. 4800/2021, το άρθρο 1511 ΑΚ συνδέει ρητά το συμφέρον του τέκνου με την ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων και με την αποτροπή διάρρηξης των σχέσεών του με καθέναν από αυτούς. Το δε άρθρο 1532 ΑΚ κατονομάζει ως κακή άσκηση της γονικής μέριμνας τη διατάραξη της συναισθηματικής σχέσης του τέκνου με τον άλλο γονέα και την οικογένειά του, καθώς και την υπαίτια παράβαση των όρων της επικοινωνίας και κάθε άλλη παρεμπόδισή της.
Η συνέπεια δεν είναι αμελητέα. Το δικαστήριο μπορεί να αφαιρέσει από τον υπαίτιο γονέα τη γονική μέριμνα ή την επιμέλεια, ολικά ή μερικά, και να την αναθέσει αποκλειστικά στον άλλον. Παράλληλα, το άρθρο 1520 ΑΚ υποχρεώνει τον γονέα με τον οποίο διαμένει το παιδί να διευκολύνει και να προωθεί την επικοινωνία του με τον άλλον. Δεν αρκεί, δηλαδή, να μην εμποδίζει την επικοινωνία. Ο νόμος απαιτεί να καταβάλλει και ο ίδιος προσπάθεια, ώστε το παιδί να διατηρεί υγιή σχέση με τον άλλο γονέα.
Τι κάνει στην πράξη ο γονέας που αποκόπτεται
Όταν διαπιστώνεται προσπάθεια αποξένωσης από την άλλη πλευρά, ο γονέας που πλήττεται έχει στη διάθεσή του συγκεκριμένα μέσα για να προστατεύσει τον εαυτό του και, κυρίως, το παιδί. Αν δεν υπάρχει δικαστική ρύθμιση της επικοινωνίας, πρέπει να επιδιωχθεί άμεσα η έκδοση απόφασης. Αν υπάρχει ήδη ρύθμιση, ίσως είναι η κατάλληλη στιγμή να ζητηθεί η μεταρρύθμισή της, είτε ως προς τον χρόνο επικοινωνίας είτε ως προς την ίδια την άσκηση της επιμέλειας. Σε ορισμένες περιπτώσεις κρίνεται αναγκαία και η παρέμβαση της Εισαγγελίας Ανηλίκων, ώστε να διενεργηθεί κοινωνική έρευνα και να διαπιστωθεί από εξειδικευμένους επαγγελματίες, ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς, τι πραγματικά συμβαίνει.
Σε κάθε περίπτωση, εκείνο που θέλει ιδιαίτερη προσοχή είναι η τεκμηρίωση. Όλα πρέπει να καταγράφονται: κάθε ματαιωμένη συνάντηση, αλλά και οι συμπεριφορές του παιδιού που δείχνουν χειραγώγηση και αποξένωση.
Το νομικό πλαίσιο
Η προστασία της σχέσης γονέα και τέκνου θεμελιώνεται πρωτίστως στο άρθρο 21 παρ. 1 του Συντάγματος, στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ για τον σεβασμό της οικογενειακής ζωής και στο άρθρο 9 παρ. 3 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (ν. 2101/1992), που κατοχυρώνει το δικαίωμα του παιδιού να διατηρεί προσωπικές σχέσεις και με τους δύο γονείς του. Σε επίπεδο Αστικού Κώδικα, το άρθρο 1510 ορίζει τη γονική μέριμνα ως καθήκον και δικαίωμα των γονέων, το άρθρο 1511 καθιερώνει το συμφέρον του τέκνου ως γνώμονα κάθε απόφασης, ενώ τα άρθρα 1513 και 1514 ρυθμίζουν την άσκησή της μετά το διαζύγιο ή τη διάσταση και τις δυνατότητες του δικαστηρίου σε περίπτωση διαφωνίας. Το άρθρο 1520 ΑΚ ρυθμίζει το δικαίωμα επικοινωνίας και την υποχρέωση διευκόλυνσής της, και το άρθρο 1532 ΑΚ απαριθμεί ενδεικτικά τις περιπτώσεις κακής άσκησης, στις οποίες περιλαμβάνονται η διατάραξη της συναισθηματικής σχέσης του τέκνου με τον άλλο γονέα και η παρεμπόδιση της επικοινωνίας, με συνέπεια τη δυνατότητα ολικής ή μερικής αφαίρεσης της γονικής μέριμνας ή της επιμέλειας. Το άρθρο 1533 ΑΚ θέτει το όριο της αναλογικότητας στα μέτρα αυτά.
Σε ποινικό επίπεδο, το άρθρο 169Α ΠΚ προβλέπει φυλάκιση έως τρία έτη ή χρηματική ποινή για τη μη συμμόρφωση σε προσωρινή διαταγή, δικαστική απόφαση ή εισαγγελική διάταξη που αφορά τη γονική μέριμνα και την επικοινωνία. Η διάταξη καταλαμβάνει και τις συμφωνίες που επικυρώθηκαν από συμβολαιογράφο, ενώ με τον ν. 5090/2024 επεκτάθηκε και στα πρακτικά διαμεσολάβησης για την επικοινωνία των ανηλίκων. Κατά τη νομολογία του Αρείου Πάγου (ΑΠ 27/2023), το αδίκημα στοιχειοθετείται ακόμη και όταν η απόφαση δεν περιέχει μέτρα αναγκαστικής εκτέλεσης. Τέλος, σε δικονομικό επίπεδο, το άρθρο 950 ΚΠολΔ επιτρέπει την απειλή χρηματικής ποινής και προσωπικής κράτησης κατά του γονέα που δεν παραδίδει το τέκνο ή εμποδίζει την επικοινωνία
Η γονική αποξένωση, λοιπόν, δεν είναι αδίκημα ως έννοια, γίνεται όμως αδίκημα ως πράξη, τη στιγμή που παραβιάζει ρυθμισμένη επικοινωνία. Και ο χρόνος, σε αυτές τις υποθέσεις, δουλεύει πάντα υπέρ εκείνου που αποξενώνει.