Η τακτική αποξένωσης παιδιού (Parental Alientation Syndrome, PAS) θεωρείται ένα σύνδρομο, μία στρατηγική ψυχολογικής πίεσης. Δείτε πώς αναγνωρίζεται και πώς την διαχειρίζονται τα δικαστήρια.
Εισαγωγή
Η τακτική αποξένωσης παιδιού αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα και σύνθετα ψυχολογικά ζητήματα στο οικογενειακό δίκαιο. Παρατηρείται κυρίως σε περιπτώσεις έντονων συγκρούσεων μεταξύ γονέων, όπου ο ένας προσπαθεί –συνειδητά ή ασυνείδητα– να επηρεάσει τη σχέση του παιδιού με τον άλλον, αμαυρώνοντας την εικόνα του.Στην πράξη, η τακτική αποξένωσης δεν είναι εύκολο να αποδειχθεί. Ωστόσο, μπορεί να τραυματίσει το παιδί μακροπρόθεσμα, επηρεάζοντας την ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη.
Τι είναι η τακτική αποξένωσης παιδιού
Ως γονεϊκή αποξένωση ορίζεται η μετάδοση στον ανήλικο συναισθημάτων εχθρότητας και αρνητικής στάσης για τον γονέα που δεν διαμένει σταθερά μαζί του, με τον οποίο σταδιακά αποξενώνεται. Πρώτη φορά αναγνωρίστηκε από τον Αμερικανό ψυχίατρο R. Gardner, που διαχώρισε δύο βασικά στοιχεία του συνδρόμου: α) συνειδητή πρακτική πλύσης εγκεφάλου (brain washing) του ενός γονέα, με στόχο την διαμόρφωση αρνητικής εντύπωσης έναντι του έτερου γονέα, β) η επίδραση αυτής της συμπεριφοράς στο ανήλικο τέκνο, με συνακόλουθο την δημιουργία συναισθημάτων αποστροφής και απομόνωσης του έτερου γονέα. Παρεμφερές είναι το σύνδρομο κακόβουλου γονέα ή σύνδρομο κακόβουλης μητέρας (Malicious Mother Syndrome, MMS), με την προσθήκη του στοιχείου της επιβλαβούς συμπεριφοράς προς τον γονέα που δεν διαμένει σταθερά, προκειμένου να δυσκολέψει την διαμόρφωση μιας στοργικής και φυσιολογικής σχέσης του ανηλίκου με τον έτερο γονέα. Κάποια ενδεικτικά παραδείγματα τέτοιων συμπεριφορών μπορεί να είναι : υποτίμηση ή δυσφήμιση του άλλου γονέα, συστηματική ή μεμονωμένη παρεμπόδιση της επικοινωνίας, δημιουργία αρνητικού κλίματος στο παιδί, κατεύθυνση της γνώμης του παιδιού. Όλες οι παραπάνω τακτικές πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν όταν πρόκειται για μοτίβο συμπεριφοράς και όχι διάσπαρτα περιστατικά.
Πώς εκδηλώνεται στην πράξη
Η τακτική αποξένωσης παιδιού λογίζεται από τα πιο πολύπλοκα αποδεικτικά ζητήματα, διότι συχνά εμφανίζεται στο παιδί με ανεπαίσθητες, αμελητέες συμπεριφορικές πράξεις. Ενδεικτικά παρατηρούνται: η ξαφνική και αδικαιολόγητη άρνηση του παιδιού να δει τον έναν γονέα, η τακτική επανάληψη εκφράσεων που δεν αντιστοιχούν στην εμπειρία και το αναπτυξιακό του επίπεδο, η παράλογη προσκόλληση στον έναν γονέα, τα ξεσπάσματα αρνητικότητας χωρίς να βασίζονται σε προσωπικά βιώματα.Σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο το ανήλικο δεν συνειδητοποιεί τι του συμβαίνει, καθώς η διαδικασία λειτουργεί υποσυνείδητα και σταδιακά.
Πώς αξιολογείται από τα δικαστήρια
Τα ελληνικά δικαστήρια δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στο συμφέρον του παιδιού, ενώ πλέον ακούγεται και η γνώμη του παιδιού από το Δικαστήριο, υπό προϋποθέσεις, στις περιπτώσεις της ρύθμισης της επιμέλειας και του τρόπου επικοινωνίας. Η τακτική αποξένωσης παιδιού, όταν αποδεικνύεται, αξιολογείται αρνητικά. Πλούσια είναι η νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων αναφορικά με το φαινόμενο της γονεϊκής αποξένωσης. Ενδεικτικά, σύμφωνα με τις ΕφΑθ 8668/1987 ΕλλΔνη 1988,695 και ΕφΑθ 4970/1993 ΑρχΝ 1994, 264, το δικαστήριο δεν δύναται να αποκλείσει την άσκηση του δικαιώματος του γονέα για επικοινωνία με το τέκνο του, διότι αυτό θα οδηγούσε σε απώλεια του δεσμού τους. Τα δικαστήρια, συνυπολογίζοντας την συγκεκριμένη συνθήκη, μπορούν να : τροποποιήσουν την άσκηση της επιμέλειας, να αναπροσαρμόσουν το πλαίσιο της επικοινωνίας, να ορίσουν προστατευτικά μέτρα που προασπίζουν τον ψυχισμό του παιδιού. Ειδικότερα, σύμφωνα με ΜΕφΘεσ 1623/2020 Αρμ 2021, 400, σε περιπτώσεις γονεϊκής αποξένωσης, καθίσταται επιβεβλημένη η μεσολάβηση ενός ειδικού ψυχικής υγείας κατά την διάρκεια της επικοινωνίας των τέκνων με τον πατέρα τους (περίοδος προσαρμογής ενός έτους από την δημοσίευση της απόφασης). Μετά την παρέλευση της περιόδου προσαρμογής η επικοινωνία μπορεί να αυξηθεί για να διασφαλιστεί η ενίσχυση του ψυχοσυναισθηματικού δεσμού με τον πατέρα. Ακόμη, σύμφωνα με την απόφαση του ΜΠρΡεθ υπ’ αριθμόν 158/2021, το μέτρο αυτό μπορεί να ληφθεί ήδη από την διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων.Το αρμόδιο δικαστήριο εξετάζει, κατά περίπτωση, τα αποδεικτικά μέσα που καταδεικνύουν την συμπεριφορά και το ποιόν του κάθε γονέα, την στάση και την καθημερινότητα του παιδιού, τυχόν πορίσματα ειδικών πραγματογνωμόνων, εδώ ψυχολόγων ή ψυχιάτρων.Σημαντικό είναι ότι δεν αρκεί μία απλή καταγγελία. Απαιτείται συνολική εικόνα, όπως διαμορφώνεται από τα προσκομισθέντα αποδεικτικά μέσα και του ισχυρισμούς ενώπιον του δικαστηρίου.
Τι μπορεί να κάνει ο γονέας που την αντιμετωπίζει
Αν ένας γονέας διαπιστώνει ότι υφίσταται τακτική αποξένωσης παιδιού, είναι κρίσιμο να κινηθεί άμεσα και στοχευμένα. Συνιστάται: η καταγραφή περιστατικών και τρόπων συμπεριφοράς, η τήρηση σταθερής και ψύχραιμης στάσης απέναντι στο τέκνο, η αποφυγή αντιπαραθέσεων μπροστά του, η έγκαιρη παρέμβαση ειδικών (ψυχικής υγείας και νομικών).Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να κριθεί απαραίτητο να ασκηθεί αίτηση ασφαλιστικών μέτρων (προσωρινή δικαστική προστασία) ή αίτηση μεταρρύθμισης του τρόπου άσκησης της επιμέλειας.
Οι συνέπειες για το παιδί
Η τακτική αποξένωσης δεν δυσχεραίνει μόνο τη σχέση με τον γονέα, αλλά και τη συνολική ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού. Ενδεικτικά, κάποιες από τις αρνητικές συνέπειες που μπορεί να προκύψουν, είναι: η δυσκολία στην ανάπτυξη και διατήρηση διαπροσωπικών σχέσεων, η συναισθηματική σύγχυση, η κακή αυτοεικόνα και η χαμηλή αυτοπεποίθηση, γενικότερα ψυχολογικά τραύματα. Αξίζει ακόμη, να σημειωθεί, ότι σύμφωνα με την ΠΠρΑθ 124/2021 ΕφΑΔΠολΔ 2021, 188 (εισηγ. Θεοφάνη) παρατ. Σταμπέλου = Αρμ 2021, 1373, παρατ. Πλεύρη, η αποξένωση του πατέρα από το τέκνο συνιστά βλάβη της προσωπικότητάς του, αλλά η ηθική βλάβη που προξενήθηκε δεν μπορεί να αποκατασταθεί με μία αποζημίωση σε χρήματα. Μπορεί να αποκατασταθεί μόνο με την αρωγή της αποξενώτριας μητέρας, με στόχο την εξομάλυνση της επικοινωνίας, την ανύψωση της πατρικής φιγούρας στα μάτια του τέκνου, την απρόσκοπτη συνεργασία των δύο γονέων σε ζητήματα που αφορούν το τέκνο τους.Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση είναι ζωτικής σημασίας.
Συμπέρασμα
Το σύνδρομο γονεϊκής αποξένωσης (PAS) δεν είναι απλώς μια «κακή συμπεριφορά και δυσκολία συνεργασίας» μεταξύ γονέων. Πρόκειται για μία πραγματικότητα που μπορεί να σημαδέψει ανεπανόρθωτα τη ζωή ενός παιδιού.Αν βρίσκεστε σε μια τέτοια κατάσταση, η σωστή νομική καθοδήγηση και η έγκαιρη παρέμβαση μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Η προστασία της σχέσης γονέα–παιδιού δεν είναι μόνο δικαίωμα, αλλά και υποχρέωση